Paradoksi i çlirimit : Revolucionet laike dhe kundërrevolucionet fetare

The Paradox of Liberation: Secular Revolutions and Religious Counterrevolutions
Nga Michael Walzer
Yale University Press, 192 faqe

41QrdC8OeQL._SX281_BO1,204,203,200_

Disa muaj më parë, filozofi Michel Walzer, një liberal komunitarist, botoi librin e tij të fundit: “Paradoksi i çlirimit: revolucionet laike dhe kundërrevolucionet fetare” të cilin e zbulova në një përmbledhje krejt të shkurtër shkruar nga James Bloodworth tek revista izraelite Fathom. Tema e trajtuar më tërhoqi dhe para pak ditësh mora në dorë librin, një lloj eseje relativisht e shkurtër dhe lehtësisht e lexueshme në stilin e veçante dhe anglishten e rrjedhshme të Walzer. Për një lexues të rregullt të anglishtes, libri mund të lexohet për 3 apo 4 orë dhe për ata të cilët nuk mund të ruajnë në kujtesën e tyre detajet e tij, mjeshtëria e shkrimit të Walzer do arrij tua farkëtoj skeletin e librit dhe idetë qendrore të tij pasi ta lexojnë atë, falë stilit tipik të Walzer. E shoh të rëndësishme ndërmarrjen e Walzer në këtë libër për shkak se e sjell autorin në qendër të një debati bashkëkohor, por edhe meqenëse natyra e librit mund të jetë dhe duhet të jetë e rëndësishme për publikun shqiptar. Këto dy arsye më shtynë t’i bëj një përmbledhje temës qendrore të librit, i cili mbase mund të lexohet nga kushdo. Mbi të gjitha, rëndësia e librit është në atë se Walzer i bashkohet valles së një morie filozofësh e mendimtarësh të tjerë, të cilët kanë trazuar kuptimet e laicitetit dhe mënyrat e të shikuarit mbi realitetin përreth dhe se libri i tij hap dritare të reja në të kuptuarit e marrëdhënies ndërvarësore e gati kauzale midis disa formave të laicitetit dhe ngritjes së lëvizjeve fundamentaliste fetare të një natyre politike. Kjo përmbledhje është skematike, e mbase edhe reduktuese për shkak të pamundësisë objektive për tu thelluar në të gjitha çështjet të cilat Walzer përshkon në libërthin e tij.

Çfarë ka ndodhur me projektet nacionalçlirimtare ? Ky është shqetësimi i kthyer në kuriozitet për Walzer, i cili orvatet të dhuroj përgjigje rreth paradoksit të lëvizjeve çlirimtare kombëtare të një natyre laike, të cilat pas konsolidimit të shteteve të tyre sfidohen nga kundërrevolucione fetare, përjetojnë erupsione të fundamentalizmit fetar, shpesh milenarist e mesianik. “Çfarë i ka ndodhur të majtës demokratike, laike ?”. Pse lëvizjet çlirimtare laike të cilat ndërtuan shtetet post-koloniale , pas disa vitesh përjetojnë përtëritje të, presion nga, e ndonjëherë edhe trazim në pushtetin e tyre nga lëvizje fetare të zhvilluara ndërkohë në vendet e çliruara ? Si shpjegohet kthimi i vrullshëm i fesë në skenën politike të shteteve të çliruara nga çlirimtarët laicizues dhe cilat ngërçe të lëvizjes nacionalçlirimtare janë boshti i tërë kësaj problematike ?

Me guxim të madh, Walzer i rreket analizës së të majtës nacionalçlirimtare në tri vende të ndryshme ku ajo kishte udhëhequr revolucionin çlirimtar: Indinë , Algjerinë dhe Izraelin. Në më pak se 150 faqe ai përpiqet që përmes një qasjeje krahasuese të gjejë përtej dallimeve të tyre, një pereniale e cila i ka karakterizuar lëvizjet çlirimtare dhe ideologjitë e tyre në këto vende, dhe të gjej arsyen e ardhjes së kundërrevolucioneve fetare: ai tregon çfarë ka shkuar keq, pse, dhe çfarë do mund tw bwhej eventualisht më tutje.

Walzer pranon që analiza e tij ndoshta nuk mund të ketë rezonancë universale, e mbase as nuk është e univerzalizueshme si e tillë, por propozimi i tij mbetet për tu testuar dhe për tu konsideruar seriozisht. Natyrisht, analiza që filozofi i bën lëvizjes së Frontit të Çlirimit Kombëtar të Algjerisë , si dhe Partisë së Kongresit të Indisë, kanë kufizimet e tyre për shkak të limiteve që i imponon filozofit edhe njohja gjuhwsore. Përskaj këtyre dy lëvizjeve çlirimtare ai rendit, në rastin Izraelit, edhe lëvizjen Zioniste[1] si flamurtare e luftës antikolonialiste. Ka gjithsesi shkurtesa të dukshme në analizën e tij të këtyre lëvizjeve çlirimtare laike, që të tria fillimisht me një vokacion të majtë, të cilat na paraqiten si kryesisht të izoluara ideologjikisht dhe si vektorë të pavarur, por flamurtarë në luftën antikolonialiste e çlirimtare. Por detajet e këtij trajtimi na nevojiten më pak karshi asaj që është bosht i argumentit dhe shqetësimit të Walzer, sidomos ngaqë kjo përmbledhje nuk është përmbledhje kritike, por përshkruese.

Temë primare e librit pra janë lëvizjet nacionalçlirimtare dhe marrëdhëniet e tyre të brendshme si dhe relacioni i tyre me fenë dhe kulturat e popujve të tyre, për të cilët këto lëvizje kanë kanalizuar çlirimin kombëtar. Marrëdhënie janë pashmangshmërisht të ndërlikuara ngase përveç çlirimit kombëtar, boshti i projekteve sekulare të këtyre lëvizjeve ishte edhe çlirimi kulturor, i brendshëm. Paradoksi i çlirimit është një paradoks tensionesh. Çlirimtarët dhe popujt të cilët ata mëtonin të çlironin janë në një tension gati të paevitueshëm, por që ishte i paparashikueshëm nga elitat udhëheqëse te revolucioneve çlirimtare . Në një anë çlirimtaret jo vetëm qenë ngritur kundër forcave të huaja, por ata edhe ndjenin shqetësimin e thellë për burrat e gratë që po i çlironin, popullin e tyre tek e fundit. Kjo ndjeshmëri ndiqej megjithatë me njëfarë armiqësie, armiqësi ndaj kulturës lokale, pasivitetit dhe nënshtrueshmërisë së supozuar të popullit të tyre etj., dhe mëtonin ta ndryshonin këtë në mënyrë radikale (68). Walzer afirmon se ai ka simpati për ndërmarrjen transformative të çlirimtarëve, por se qëndrimin i tij simpatizues ndaj kësaj ndërmarrjeje nuk mund ta ndajë nga një kritikë e domosdoshme e “versioneve të rrepta, singulare dhe absolute’ të këtyre ndërmarrjeve (69). Edhe pse qëndrimet e lëvizjeve nacionalçlirimtare dallojnë nga njëra – tjetra, ato (që trajton Walzer) konsensualisht karakterizohen si projekte të rrepta dhe gati totalizuese përmes të cilave ndiqeshin politika shekullarizuese të ndara nga realitetet kulturore dhe të çrrënjosura nga to.

Për Walzer, të tria rastet e trajtuara në libërthin e tij janë ngjarje të suksesshme në një plan të përgjithshëm, për aq sa ato kanë arritur të çlirojnë kombet në fjalë nga okupatorët e huaj. Sidoqoftë, Walzer thekson se përtej suksesit antikolonialist të këtyre lëvizjeve , shtetet të cilat kanë dalë nga këto lëvizje sot nuk i ngjajnë asaj që ishte menduar e projektuar fillimisht nga nacionalçlirimtarët (xi), dhe se iniciativa e tyre për një risi radikale, jo vetëm që ka dështuar, por edhe është njëra nga shkaqet e kundërrevolucioneve fetare.

Të trija lëvizjet ishin lëvizje sekulare/laike dhe projektet e tyre ishin në mënyrë eksplicite të tilla. Por shtetet e krijuara nga këto lëvizje, pas pak kohe ballafaqohen secila në format e veta me sfidën e lëvizjeve militante fetare dhe nga ajo që mjegullisht mund të quhet fundamentalizëm fetar. Lufta nacionalçlirimtare, e një natyre laike, në një anë dhe në anën tjetër kjo sfidë e militantizmit fetar me të cilën ballafaqohen këto tri shtete janë pasqyra e asaj që Walzer quan ‘Paradoksi i çlirimit kombëtar’. Brenda të njëjtit paradoks, Walzer vijëzon një tjetër paradoks të lëvizjeve nacionalçlirimtare, e cila ndërlidhet me paradoksin kryesor: militantët dhe ideologët e tyre qenë kryesisht të edukuar në shkollat e kolonizatorëve. Në një intervistë, Nehru i kishte thënë një gazetari se ai ishte ‘‘anglezi i fundit që udhëhiqte Indinë’. Lëvizjet nacionalçlirimtare, janë kritikuar për ‘westernizimin’ e kulturave dhe traditave fetare të vendeve të tyre, shpesh mu për këtë arsye, se elitat e tyre ishin të ndara nga realitetet njerëzore dhe nga arkiva e pasur e kulturave lokale. Dhe kjo nuk është diç për tu injoruar për Walzer, njësoj sikurse nuk është për tu gëlltitur ideja se çdo gjë e sjellë përgjatë procesit kolonial ‘westernizues’ duhet refuzuar.

Siç shpreh vet në disa raste, Walzer është simpatizues i botëkuptimeve laike mbi botën. Libri i tij sidoqoftë, përshkohet nga ideja se feja është kthyer, apo se në fakt ajo nuk ishte larguar ndonjëherë dhe se lëvizjet nacionalçlirimtare ishin të motivuara dhe të gjallëruara nga një impuls shekullarizues që dëshironte të ndërronte faqen e historisë për këta popuj, duke shqyer faqen e fesë dhe kulturave lokale nga libri i ri të cilin çlirimtaret donin të shkruanin. Shekullarizimi (sekularizimi), ndryshe nga sekularizmi, është një proces sociologjik; ndërsa sekularizmi është një marrëveshje politike, një modus politik që konsideron dhe insiston që autoriteti politik të jetë i ndarë nga autoriteti fetar. Për çlirimtaret, shekullarizimi, pra edhe modernizimi, ishte një kredo, një besim. Lëvizjet politike nacionalçlirimtare ishin shekullarizuese dhe Walzer e kupton mirë këtë ngaqë atëbotë jo vetëm ideologët e këtyre lëvizjeve, por edhe e tërë inteligjencia besonte se me modernizimin, prezenca dhe rëndësia e fesë domosdoshmërisht do të venitej. Njëfarë fataliteti i lëvizjeve çlirimtare laike lidhej mu me këtë kredo. Këtë tezë fillimisht e pati artikuluar në mënyrë sistematike sociologu i fesë, Patër Berger. Por sot mbrojtësit e një teze të tillë janë krejtësisht minoritarë dhe edhe vet Berger, Henry Cox e të tjerë (edhe Walzer, Habermas, Taylor etj) nuk i besojnë më. Berger në fakt ka shkruar një libër para 25 vitesh, në të cilin ai përmbys tezën që kishte ngritur vet, duke dëshmuar se ajo ka dështuar empirikisht. Teza e sekularizimit tashmë është e pranuar gati konsensualisht në qarqet akademike si tezë e paqëndrueshme.

Filozofi, në rrjedhshmërinë e shkrimit të tij, argumenton se lëvizjet nacionalçlirimtare të cilat trajton në veprën e tij, kishin për qëllim që të bënin ndryshime paradigmatike radikale. Problemi i tyre ishte se ideologët që kishin marrë mbi supe ketë projekt transformues, ishin të ndarë jo vetëm nga eksperiencat e jetuara të njerëzve dhe vendit që zinte tradita fetare e kulturore në botëkuptimet e tyre, por edhe indiferentë e injorantë karshi thellësisë eventuale të traditave fetare e kulturore dhe arkivave të tyre. Me këtë neglizhencë, projekti i tyre transformues ishte i një gjeometrie nga lartë poshtë. I tillë mund të thuhet se ka qenë projekti modernizues edhe në Jugosllavi(të) e edhe në Shqipëri. Këtë distancë, largim dhe shkëputje të këtyre lëvizjeve Walzer e konsideron si një negacion. Dhe mu tek ky negacion ai gjen shpjegimin e kundërrevolucioneve fetare, të cilat ai sikur shumë të tjerë i konsiderojnë si fenomene moderne. Feja do të paraqitej pas disa dekadash në formë militante, ideologjike dhe të politizuar, pra në formë “moderne edhe në anti-modernizmin” e saj (28)[2], ballë për ballë me ngrehinën prej letre të ndërtuar nga çlirimtarët laikë. Lëvizjet nacionalçlirimtare kanë dështuar të riprodhojnë veten dhe arritjet e tyre, dhe njëra nga arsyet qendrore, në mos qendrorja, është pikërisht ky negacion. Projekti i krijimit të një bote të re i përcjellë me negacion ndaj fesë, kulturës dhe ndaj botëkuptimeve lokale dhe eksperiencave të jetuara të njerëzve, është trajtuar me të drejtë nga kritikët postkolonialistë si një proces ‘westernizues’ , ku transpozohen modele të huaja në ambiente e hapësira të jetuara të cilat nuk kanë ngjasim me hapësirat nga ku konceptet dhe modelet e tilla kanë origjinë. Problemet që krijon ky transpozim , me gjeometri nga lartë-poshtë, janë trajtuar edhe autorë të tjerë si Nikki Keddie, Abou Filali-Ansary, Nader Hashemi, Charles Taylor etj.

Çlirimtarët, sipas Walzer, kishin kryesisht dy qëllime, në një anë të çlirojnë vendin nga okupatorët dhe në anën tjetër të çlirojnë njerëzit e tyre nga traditat autoritare të vjetra, pasiviteti dhe asaj që ata shihnin si një kulturë nënshtrimi, pra nga kultura e tyre historike Ata mëtonin një transformim radikal(5). Feja, sipas këtyre revolucionarëve e edhe sipas Walzer (6), kishte siguruar pasivitetin dhe nënshtrimin e popullit përgjatë okupimit dhe i takonte revolucionarëve, që në njëfarë mënyre ta hiqnin atë nga projektimet e së ardhmes. Walzer nuk i dhuron pothuajse fare vend lëvizjeve fetare apo aktorëve fetarë në luftën anti-koloniale. Ai nuk përmend pothuajse fare angazhimin e Këshillit të Ulemave të Algjerisë në krye me ibn Badis në luftën anti-koloniale dhe i jep një vend më shume figurativ Gandit në gjithë trajtesën e tij. Projekti i revolucionarëve sipas Walzer ishte i ndritshëm, por mënyra se si ai ishte udhëhequr, duke mohuar realitetet fetare e kulturore, ishte i destinuar për dështim. Ky dështim manifestohet me erozionin e lëvizjeve kundërrevolucionare fetare dhe fundamentalizmit fetar. Është e çuditshme, megjithatë, se si Walzer i akordon fesë një rol gati ekskluzivisht pasivizues kur flet për periudhën koloniale (me një ton gati esencialist) ndërkaq në anën tjetër qartazi flet për kundërrevolucionet fetare. Ky duket një paradoks brenda “paradoksit…” të tij, i cili nuk gjen shpjegim tek libri i tij: si bëhet që feja, e trajtuar si një agjent esencialisht pasivizues përgjatë periudhës koloniale, të jetë një agjent (kundër)revolucionar pas kolonializmit ? Një shpjegim tentativ i tij është se ky angazhim është mundësuar nga loja demokratike (në Indi dhe Izrael). Por kjo nuk shpjegon elanin e agjencisë së këtyre lëvizjeve e aq më shumë nuk shpjegon elanin kontestues të lëvizjeve, të cilat nuk janë të interesuara fare për lojën demokratike.

Ideja e emancipimit ishte qendrore në të tria lëvizjet, dhe përkthehej me sulmin që drejtonin revolucionarët ndaj kulturës fetare dhe praktikave shoqërore. Por çlirimtarët, të edukuar kryesisht jashtë vendit, nga një anë nuk kishin njohuri as mbi teologjinë apo mbi realitetet e jetuara që i përqaseshin traditave fetare e kulturore, e në anën tjetër besonin fort se modernizimi automatikisht do ngryste fenë. Kjo ndërmarrje, e përcjellë me negacion të reales por edhe të arkivave të traditave fetare, kishte prodhuar një çarje midis elitave dhe njerëzve. Projekti shekullarizues i ndërmarrë pa negocim me realitetet popullore apo me vetë fetë ishte disi i destinuar që të prodhojë reaksionet fetare që do të pasonin pas disa dekadash. Studime të ndryshme kanë vënë re se ka një lidhje të pandashme midis shekullarizimit të ndërmarrë nga Shtetit si iniciativë autoritare, çrrënjoseshe dhe muskulore… dhe reaksionit anti-sekular që i pason. Nader Hashemi në librin e tij Islam, Secularism, and Liberal Democracy: Towards a Democratic Theory for Muslim Societies (Oxford UP, 2009), vë re se diktaturat arabe ishin diktatura sekulare dhe se agresiviteti i tyre ndaj kulturave dhe fesë historike si dhe iniciativat shfarosëse apo radikalisht transformuese (inxhinieringu i fesë nga shteti) në raport me realitetet e jetuara të njerëzve dhe traditat e tyre kishin efektin krejt të kundërt; thuajse të gjitha këto vende kishin ndjekur një proces të rreptë shekullarizues që jo rrallë ishte i dhunshëm; kjo pastaj ka krijuar një trashëgimi emocionale të komplikuar të myslimaneve në raport me ‘sekularizmin’, në emrin e të cilit ndërmarrje të tilla asimiluese ishin udhëhequr nga shtetet e ‘çliruara’ e nga elitat ‘çlirimtare’. Nga këtu, imagjinata e shumë myslimanëve rreth sekularizimit (si koncept politik) në këto rajone, përkon pikë-më-pikë më konceptimin që kishin çlirimtarët për termin. Përderisa çlirimtarët shihnin në procesin shekullarizues diç të përndritshme dhe e venin Shtetin në shërbim të shekullarizimit të individit, fetarët apo tradicionalistët shihnin në këtë projekt të shekullarizimit të udhëhequr nga shteti manifestimin e një lufte të re, të drejtuar nga ta, ndaj botëkuptimeve të tyre shpesh edhe më intime, ndaj besimit dhe traditave të tyre kulturore apo ndaj asaj që ata shihnin si jeta e virtytshme dhe asaj rreth të cilës e konfiguronin përditshmërinë e tyre. Ngatërrimi ideologjik i elitave çlirimtare sekulare midis sekularizmit si dhe sekularizimit si proces sociologjik, duke e shndërruar këtë të dytin në projekt shtetëror, ka ngjizur kuptimin e njëjtë tek shumë myslimanë, për të cilët, për shkak të eksperiencave të tyre të jetuara, e kanë të vështirë të bëjnë dallimin konceptual (i domosdoshëm për tu bërë) midis sekularizmit politik dhe sekularizimit si proces sociologjik.

Paradoksi i çlirimit për Walzer formulohet edhe ndryshe, kur ai thotë se sipas revolucionarëve “format e vjetra duhen refuzuar, shlyer e tejkaluar – krejtësisht. Por këto forma janë të shtrenjta për shumë burra e gra të cilët ndërtojnë jetën e tyre mbi to. Ky është paradoksi i çlirimit” (19). Çlirimtarët besonin thellë se fetë ishin të destinuara të merrnin fund. Ehud Luz citohet të shkruaj se “Ideja se feja hebraike….ishte e destinuar të dilte nga skena herët a vonë, ngaqë ajo ishte në kontradiktë me jetën moderne, qe pranuar praktikisht nga e tërë inteligjencia sioniste” (25) Nehru deklaronte se “trafiku në Kohë është i njëanshëm” , pra se feja do të ngrysej domosdoshmërish nga vet procesi i modernitetit. Besimi në rënien e paevitueshme të fesë (pra në teorinë e shekullarizimit të Beger) ishte njëra nga arsyet e negacionit, indiferencës dhe injorimit te realitetit të fesë nga çlirimtaret. Për disa, megjithatë, ishte edhe frika ajo që motivonte negacionin, ideja se konsiderata ndaj feve mund t’i sillte ato në skenën publike. Ringjalljet fetare që do të vinin, u frymëzuan dhe gjallëruan pikërisht nga ndjenja e njerëzve të zakonshëm, të gërditur nga elitat modernizuese e shekullarizuese, nga idetë e tyre të huaja dhe nga projektet e tyre të mëdha (26).

Ajo që Walzer thotë, e që është e rëndësishme edhe në kontekstin shqiptar, është se kultura e çlirimit ishte tejet e hollë për të riprodhuar veten dhe se mungesa e negocimit, përjashtimi dhe negacioni radikal i së kaluarës kishte lënë fare pak material për krijimtari të re kulturore. Disa nga çlirimtarët ishin të interesuar të projektonin një të ardhme e cila merrte në konsideratë edhe traditat fetare e kulturore, por mbi këta kishte rënë hija e çlirimtareve të tjerë sekularë, të cilët shihnin negacionin si shpëtim dhe kusht për krijimin e njeriut të tyre të ri. Çlirimtarwt kishin krijuar disa mite, festa të reja, rituale përkujtimore e simbole, pak letërsi etj., por të pamjaftueshme dhe paqëndrueshme ngase kishin vendosur të shporrnin të kaluarën nga projekti i tyre tërësisht i ri (29). Siç citohet të këtë thënë Martha Nussbaum, “Nehru nuk e merrte seriozisht fenë”(111) dhe se edhe pse atij i pëlqente Rabindranath Tagore, ai “asnjëherë nuk kishte kuptuar se shtetit liberal, për të siguruar qëndrueshmërinë e tij, i nevojitej poezia publike, e jo vetëm racionalizmi shkencor” (122). Në fakt, në këtë shpjegim që dhuron Walzer, ka diçka shumë të rëndësishme edhe për kontekstin shqiptar. U takon studiuesve të ideve dhe atyre të nacionalizmit shqiptar që ta konsiderojnë këtë formulë në studimet e tyre, por është mëse e qartë se së paku në Kosovë, kemi të bëjmë më një modernitet i cili është tërësisht mimetik, që ka riprodhuar e riprodhon forma krejtësisht të huaja, në pamundësi për të ofruar diçka solide dhe autentike. Hollësia e këtij moderniteti mimetik, natyrisht, në perspektivën e Walzer, do i lërë hapësirë kundërrevolucioneve fetare, ngase edhe ky modernitet është ngritur mbi refuzimin dhe negacionin radikal të së kaluarës. Peri i hollë mbi të cilin është ngritur kultura sekulare mbahet mbi negacionin shqiptar. Kjo i ka lënë vend riprodhimeve mimetike të njëpasnjëshme por edhe ka siguruar një teren pjellor për shpallje të reja reaksionesh. Këtu mbase do të na shërbente një kritikë që filozofi maroken, Abdurrahman Taha, ia drejton ‘modernitetit arab’ (dhe ‘modernizuesve arabë’), të cilin e konsideron (gati për të njëjtat arsye që përmend Walzer) si modernitet i dështuar, apo mimetik, që nuk ka mbërritur ende, ngase ai nuk përmbushë njërin nga kushtet kryesore të ‘modernitetit’ , autenticitetin.

Problemi i paradigmave nacionalçlirimtare ishte se ato ishin radikalisht jo-autentike. Për ta thënë ndryshe, këto projekte të ngritura mbi negacionin (mohimin) e kulturave dhe feve, duke i imponuar vetes dhunshëm harresën, janë anemike. Kultura apo kombi, të ngritura mbi negacion të tillë është kulturë anemike e një kombi anemik. Projektet jo-autentike, janë projekte të cilave u mungon një lidhje imunitare. Përreth qelizave të projektit kulturor të ri nuk mund të krijohet imunitet i qëndrueshëm pa marrjen në konsideratë të eksperiencave të jetuara të njerëzve mbi të cilët ai do që të imponohet, të kulturave historike dhe arkivave të tyre qindravjeçare si dhe pa një angazhim kritik e dialogues me to. Studiuesit shqiptar i imponohet një studim i detajuar i procesit të modernizimit (në Kosovë e në Shqipëri) dhe relacionit midis këtij procesi, natyrës së tij, dhe ngjarjeve të sotme. Prej nga edhe rëndësia e këtij libri për lexuesin tonë.

“Ndoshta militantët nacionalçlirimtarë do duhej të kishin insistuar më shumë në negacionin radikal të kulturës dhe pastaj në afirmimin radikal të së resë” (31) parashtron hipotezën Walzer, për të thënë më pas se një rrafshim i tillë i një ngrehine kulturore historike me siguri që nuk do të mirëpritej nga njerëzit që jetojnë brenda sajë, e që ishin të lidhur me të. Një model i tillë bolshevik (apo enverist) nuk mund të hapte perden për diçka më të qëndrueshme. Mbase ajo që është “e domosdoshme është vetëm një shkatërrim i pjesshëm dhe një meremetim i pjesës tjetër – meremetim i vlerave dhe normave” (31). Dukshëm Walzer anon nga kjo e dyta, meqë sheh qartë problemin e negacionit dhe atë që ky negacion prodhon si fatalizëm. Çlirimtarët kishin dështuar që të negocionin ngrehinën kulturore; po ndoshta kjo ishte e pamundur të ndodhte ndryshe, vëren Walzer, dhe se e gjithë kjo trajektore apo dialektikë ka rrjedhë natyrshëm: fillon me negacionin e çlirimtarëve, i cili prodhon kundërrevolucionet fetare dhe fundamentalizmin fetar, dhe pas kësaj faze kontradiktat shkrihen në një rrugë të tretë , në një të vërtetë më të madhe e cila i përfshinë që të dyja (32)!

Në njëfarë mënyre, shekullarizimi i rreptë dhe fundamentalizmi janë binjakë të njëri – tjetrit. Të dyja janë disi fundamentaliste në qëndrimet e tyre. Insistimi në risinë radikale bën të pashmangshëm radikalizimin e të vjetrës (126). Kthimi i vrullshëm, modern, i lëvizjeve fetare nuk është i habitshëm nga një pikëpamje e tillë, si një konsekuence e absolutizmit shekullarizues dhe shterpësisë së tij kulturore të ngritur mbi negacionin e kulturave dhe traditave e të udhëhequr me arrogancë. Trazimi që shkakton kthimi i të vjetrës dhe dridhjet që përjetohen nga sekularistët mund të ilustrohen më së miri mbase me një anekdodë humoristike të cilën e tregon sociologu Patër Berger në njërin nga shkrimet e tij. Barcalete libaneze: Gruaja, që nuk ndihej mirë, mbyllet në dhomë për disa ditë. Burri fton mjekun për të parë gjendjen e gruas dhe me të arritur në shtëpi, mjeku merr gazetën dhe ulet të lexojë, ndërsa gruaja/paciente lëshonte zëra nga dhoma e saj “Po vuaj, po vuaj! Oh sa e vuajtur jam”. Burri i drejtohet mjekut duke i bërë me shenjë që ky të futet në dhomën e gruas. Mjeku i përgjigjet “Ende s’është koha”. Pas disa minutash, në një moment të caktuar gruaja dëgjohet të ofshaj “Oo Allah, oo Allah!” dhe mjeku brof në këmbë dhe thotë “Tani është momenti i duhur”.

Kthimi i të mohuarve është evident dhe mbase i pashmangshëm. Në vend se ai të trazojë me faktin e tij si i tillë, është pikërisht fakti i kthimit ai që duhet të trazojë të kaluarën që i paraprinë atij, e të na bëj të kërkojmë retrospektivisht dështimet e fillimit, dhe ngushtësinë e negacionit.

Për të shpalosur qëndrimin e tij edhe njëherë, Walzer thotë se “botëkuptimet tradicionale nuk mund të mohohen, fshihen apo ndalohen; me to duhet angazhuar” (121), dhe duke kritikuar sekularizimin e marksistëve çlirimtarë, ai ofron në pjesën e fundit të librit qasjen e tij, të cilën vendosa ta përkthej:

Çlirimi nuk mund të ketë sukses dhe hegjemonia nuk mund të jetë e qëndrueshme vetëm përmes negacionit, ky është fillimi i përgjigjes [në pyetjet e parashtruara në libër]. ‘Fakti i hegjemonisë’ , shkruan teoricienti i saj Antonio Gramsci, ‘presupozon që të merren në konsideratë interesat dhe tendencat e grupeve mbi të cilat hegjemonia do të ushtrohet dhe po ashtu presupozon një lloj ekuilibri, që do të thotë se grupet hegjemonike do bëjnë disa sakrifica’. Armiqësia e rreptë dhe e pa kompromis e mobilizimeve fillestare të lëvizjeve çlirimtare mund të jetë thelbësore, dhe qartë figuron si e tillë në përgjigjet sekulare ndaj kundërrevolucioneve tradicionaliste… Por kjo nuk është një forcë kreative; nuk merr në konsideratë interesat e hindusve, myslimaneve dhe hebrenjve tradicionalë; dhe nuk lëviz drejt ekuilibrit.
Natyrisht, nuk ka një ekuilibër universal. “Marrja në konsideratë” e interesave dhe tendencave të ndryshme është versioni
gramscian i asaj që intelektualët indianë të përmendur në këtë libër quajnë ‘negocim’. Edhe pse pak nga ndjekësit e Gramsci-t e kanë vënë re, përshkrimi i tij i hegjemonisë nuk është ‘hegjemonik’ në kuptimin e zakonshëm e të fortë të fjalës; ai nënkupton dominim, por një dominim me kompromis ku grupi dominant sakrifikon një pjesë të pushtetit të tij, qoftë edhe një pjesë të parimeve të tij. Ky proces do të prodhojë, njësoj sikurse ‘negocimi’, çlirime të ndryshme dhe modernitete të ndryshme sikurse rregullime të ndryshme sekulare. Në fakt, unë mund të imagjinoj shumë forma të ndryshme të raporteve shtet-fe. Thjeshtë, nuk është e vërtetë se çlirimi kushtëzohet me zëvendësimin definitiv të fesë me racionalizmin shkencor modern, siç mendonin militantët e hershëm të çlirimit. Natyrisht kjo kërkon një reformë fetare, por kërkon po ashtu atë që mund ta mendojmë si një reformë të çlirimit.

 

Kësisoj, Walzer përballë ‘negacionit’ vendos ‘negocimin’ si angazhim thelbësor për kompromisin e tretë, në të cilin mbërrihet një shkrirje gjithëpërfshirëse e esencës së çlirimit dhe traditës. Një angazhim kritik me komunitetet, traditat dhe kulturat e tyre e mundëson këtë. Walzer ka kuptuar që tashmë realiteti jonë është post-sekular dhe se pashmangshmërisht kërkohet një angazhim i ri me realitetin fetar e kulturor lokal, të cilin nuk e ngrysi dhe nuk do ta ngrysë moderniteti e as racionalizmi shkencor modern. Përballë këtij dështimi të çlirimtarëve dhe ideologjive të tyre imponohet rimendimi e rikonfigurimi i laicitetit si një projekt politik; rimendim i cili domosdoshmërish duhet të marrë në konsideratë arkivat e traditave fetare dhe kulturore vendase. Këtë projekt të rimendimit e kanë diskutuar tashmë filozofë, sociologë e antropologë të ndryshëm bashkëkohor. Meqë natyra e librit të Walzer bën që shumë diskutime të lihen jashtë, për një diskutim më të thellë mbi rëndësinë e rimendimit të laicitetit, fesë dhe modernitetit mund ti referohemi debatit midis filozofit Jugën Habermas dhe Charles Taylor te cilin e kemi ekspozuar në njërin nga shkrimet e këtij blogu.

Libri i Walzer ka sigurisht shumë aspekte të kritikueshme të cilave do të ishte mirë t’iu drejtohemi në një shkrim tjetër, në një përmbledhje kritike e jo deskriptive si kjo. Në shumë aspekte, kërkesa e Walzer mund të tingëllojë si kërkesë për një angazhim instrumental me fenë dhe kulturat. Kritika që ai i bën kritikës marksiste dhe asaj postkolonaliste është dukshëm e pamjaftueshme për tu konsideruar si përgjigje e qëndrueshme. A është ngushtësia e projekteve çlirimtare në marrëdhënie me kulturat lokale thjesht çështje mënyrash apo është një problem përmbajtjesor mu në vizionin e natyrës njerëzore, principeve dhe qëllimeve që këto lëvizje kishin/kanë ? Duket se Walzer nuk merr seriozisht në konsideratë disa kritika postkoloniale dhe marksiste që duket se shtrojnë pikërisht këtë pyetje fondamentale, në forma krejt të ndryshme. Vendi krejt margjinal që gjejnë këto kritika në librin e tij e bën atë të brishtë në disa aspekte, por libri i tij mbetet, gjithsesi, i një rëndësie të veçantë për atë çfarë problematizon.

[1] Në renditjen që i bën Zionizmit, Walzer megjithatë nuk përmend se kjo lëvizje nuk ishte e vetmuar në procesin dekolonialist, dhe kalon pa përmendur faktin se një angazhim i theksuar i kësaj lëvizjeje drejtohej në fakt kundër një popullate tjetër e cila po ashtu kishte jetuar nën pushtetin kolonial, dhe e kishte luftuar atë gjatë luftës antikolonialiste.

[2] “Fondamentalizmi dhe ultra-ortodoksia janë që të dyja reaksone moderne karshi transformimeve moderne. Sllogani i ultraortodoksëve çifutë se “Çdo gjë e re është e ndaluar nga Torah’, është në vetvete diçka e re; kjo do të kishte bërë akomodimin në ekzil të pamundshëm.(9)

R. Skopi

Riprodhimi i këtij shkrimi mund të bëhet me kusht që të ciltohet burimi.

Advertisements
Standard

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s